Bida Là Gì? Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển

Bida (hay còn gọi là bi-a, billiards) là một trong những môn thể thao giải trí phổ biến nhất tại Việt Nam hiện nay. Từ những quán bida vỉa hè bình dân đến các trung tâm thi đấu chuyên nghiệp, bộ môn này thu hút hàng triệu người chơi ở mọi lứa tuổi và tầng lớp xã hội. Vậy bida là gì? Nguồn gốc của nó ra sao và đã phát triển như thế nào qua hàng thế kỷ? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Table of Contents

Bida Là Gì? Định Nghĩa Và Đặc Điểm Cơ Bản

Bida là tên gọi phổ biến tại Việt Nam để chỉ nhóm các trò chơi thể thao kỹ năng sử dụng cơ (cây gậy dài) để đánh các quả bi (bóng) trên mặt bàn phủ vải nỉ xanh đặc trưng. Mục tiêu chính là đưa bi vào lỗ (trong các thể loại bida lỗ) hoặc tạo điểm số thông qua các pha va chạm, băng bàn theo quy tắc (trong bida carom).

Các đặc điểm nổi bật của bida:

Bàn bida: Kích thước chuẩn quốc tế thường là 9 feet (cho pool/snooker) hoặc 10 feet (cho carom), mặt bàn phủ vải nỉ, có 6 lỗ (pool/snooker) hoặc không lỗ (carom).
Cơ bida: Dài khoảng 140–150 cm, đầu cơ mỏng, dùng để đánh bi chủ (cue ball).
Bi: Thường có 16 bi trong pool (15 bi mục tiêu + 1 bi trắng), 22 bi trong snooker, hoặc chỉ 3 bi trong carom (bi trắng, bi vàng, bi đỏ).

Tại Việt Nam, từ “bida” xuất phát từ cách phát âm tiếng Pháp “billiard” (/bijar/) trong thời kỳ thuộc địa, khi /jar/ được Việt hóa thành /da/ hoặc /gia/, dần trở thành “bida” quen thuộc.

Nguồn Gốc Và Lịch Sử Hình Thành Bida Trên Thế Giới

Bida có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ các trò chơi ngoài trời ở châu Âu thời Trung cổ.

Thế kỷ 14–15: Nhiều tài liệu ghi nhận trò chơi tương tự bida xuất hiện từ khoảng năm 1340 tại Pháp và các nước Bắc Âu. Ban đầu, đây là trò chơi trên sân cỏ (giống croquet), sử dụng gậy cong (mace) để đẩy bi qua vòng hoặc đánh vào cọc mục tiêu. Tên gọi ban đầu đa dạng: “ball-yard” (Anh), “biglia” (Ý), “villota” (Tây Ban Nha), “billiard” (Pháp).
Năm 1469: Vua Louis XI của Pháp được cho là người đầu tiên yêu cầu làm bàn gỗ cao để chơi trong nhà thay vì ngoài trời, đánh dấu sự chuyển mình từ trò chơi sân cỏ sang bàn trong nhà.
Thế kỷ 16–17: Bàn bida được cải tiến với mặt bàn phủ vải xanh, thêm các lỗ (pockets) vào giữa thế kỷ 17. Gậy cong được thay bằng gậy thẳng có đầu tip (leather tip). Bi được làm từ ngà voi hoặc gỗ.
Thế kỷ 18–19: Các biến thể hiện đại ra đời:
- Carom billiards (bida 3 băng, 3 bi không lỗ) phổ biến ở châu Âu.
- Pool (bida lỗ 15 bi + bi trắng) phát triển mạnh ở Mỹ.
- Snooker ra đời năm 1875 tại Ấn Độ bởi sĩ quan Anh Neville Chamberlain, dựa trên black pool.
Thế kỷ 20: Bida trở thành môn thể thao chuyên nghiệp với các tổ chức lớn như World Pool-Billiard Association (WPA) cho pool, World Confederation of Billiards Sports (WCBS) cho carom/snooker.

Xem Thêm:

Cách cầm cơ bida chuẩn nhất cho người mới tập chơi

Sự Phát Triển Của Bida Tại Việt Nam

Bida du nhập vào Việt Nam qua con đường thuộc địa Pháp, trở thành một phần văn hóa giải trí đặc trưng.

Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20: Người Pháp mang bàn billiards (chủ yếu carom 3 bi) đến các câu lạc bộ sĩ quan, quán cà phê thượng lưu tại Sài Gòn, Hà Nội. Ban đầu chỉ giới quý tộc và người Pháp chơi.
Sau Thế chiến II (1945–1975): Bida lan rộng đến người Việt, đặc biệt miền Nam. Nhiều cơ thủ nổi tiếng xuất hiện như Năm Thượng, Ba Y, Trần Vinh Hồng, Chín Hồng, Bảy Hóa… Các quán bida nhỏ mọc lên khắp đô thị và làng quê.
Sau 1975: Môn thể thao phát triển tự phát, chủ yếu giải trí. Miền Bắc phổ biến pool 16 bi, miền Nam chuộng carom 3 bi và sau này là 3 băng.
Cuối thập niên 1990 – nay: Bida bùng nổ chuyên nghiệp:
- Năm 1996: Ông Hoàng Vĩnh Giang mang tài liệu về, thúc đẩy thi đấu chính thức.
- Carom 3 băng trở thành “môn quốc dân” với các cơ thủ hàng đầu thế giới như Trần Quyết Chiến, Bao Phương Vinh.
- Năm 2024: Trần Quyết Chiến và Bao Phương Vinh vô địch thế giới carom 3 băng đồng đội, đánh bại Tây Ban Nha – chiến thắng lịch sử cho billiards Việt Nam.

Hiện nay Việt Nam có hàng nghìn cơ sở bida, từ bình dân đến cao cấp, và liên tục gặt hái huy chương quốc tế.

Các Loại Bida Phổ Biến Hiện Nay

Bida carom 3 băng (3-cushion): Không lỗ, dùng 3 bi, phải chạm ít nhất 3 băng trước khi đánh bi thứ hai.
Bida lỗ (Pool): 9-ball, 8-ball, 10-ball… phổ biến ở miền Bắc và giới trẻ.
Snooker: 22 bi, bàn lớn, đòi hỏi kỹ thuật cao, phổ biến ở Anh và một số nước châu Á.

Tại Sao Bida Lại Phổ Biến Đến Vậy?

Bida kết hợp kỹ năng, chiến thuật, tính toán góc độ, sự tập trung và cả yếu tố tâm lý. Nó phù hợp mọi lứa tuổi, giới tính, không đòi hỏi sức mạnh thể chất lớn mà cần sự khéo léo và luyện tập.

Tại Việt Nam, bida còn là nơi giao lưu, kết nối cộng đồng. Nhiều người coi đây là môn thể thao rèn luyện tư duy logic, kiên nhẫn và khả năng dự đoán.

Kết Luận

Từ một trò chơi sân cỏ thời Trung cổ châu Âu đến môn thể thao đỉnh cao với các nhà vô địch thế giới như Trần Quyết Chiến, bida đã trải qua hành trình dài hơn 600 năm. Tại Việt Nam, từ trò chơi của giới thượng lưu thời Pháp thuộc, bida đã trở thành niềm đam mê của hàng triệu người, góp phần đưa tên tuổi billiards Việt Nam ra bản đồ thế giới.

Nếu bạn đang tìm hiểu về bida để bắt đầu chơi hoặc muốn nâng cao kỹ thuật, đây chính là lúc lý tưởng để cầm cơ và khám phá bộ môn thú vị này. Chúc bạn có những đường cơ đẹp và những trận đấu thật đã!